به نام خداوند بخشاینده ی مهربان
موضوع مقاله :
جایگاه خلاقیت ونوآوری درطرح تحول آموزش وپرورش
نام ونام خانوادگی نویسنده :
سید مهدی حسینی
سمت ومحل کار:
معاونت مجتمع نمونه وبین الملل توحید پسران دبی
زمان : پاییز 87
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چكيده__ ………….………………………………………………………………
مقدمه…………..……………….… ……………………………………………2
تعريف لغوی ومفهومی خلاقيت……: …………………………...……………………3
ضرورت خلاقیت ونوآوری : …… ………… ………..………………………………3
آیا خلاقیت اکتسابی است یا ذاتی ؟…...….. … ………………………………………5
ویژگی های افراد خلاق: :….......................................….………………............………….5
موانع وراهکارهای ایجادخلاقیت درطرح تحول آموزش وپرورش : ….… ……..………… 6
الف) نیروی انسانی :…….………………...…………….……… ….....………6 ب) روس تدریس : .……… ………… 8 پ )محتوی کتب درس …..... …..… 10 ت) سیستم ارزشیابی :…..........…….11
ث)تحول در آموزش وپرورش بااحیای حس کنجکاوی وپرسشگری :. .…13
ج) عادت های تلقین شده:. ....14
نتایج وپیشنهادات : ……...…................................................................…..........…....….…15
منابع:………….……….......................................……...……………...................…. 16
به نام خداوند بخشاینده ی مهربان
موضوع مقاله :
جایگاه خلاقیت ونوآوری درطرح تحول آموزش وپرورش
نام ونام خانوادگی نویسنده :
سید مهدی حسینی
سمت ومحل کار:
معاونت مجتمع نمونه وبین الملل توحید پسران دبی
زمان : پاییز 87
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چكيده__ ………….………………………………………………………………
مقدمه…………..……………….… ……………………………………………2
تعريف لغوی ومفهومی خلاقيت……: …………………………...……………………3
ضرورت خلاقیت ونوآوری : …… ………… ………..………………………………3
آیا خلاقیت اکتسابی است یا ذاتی ؟…...….. … ………………………………………5
ویژگی های افراد خلاق: :….......................................….………………............………….5
موانع وراهکارهای ایجادخلاقیت درطرح تحول آموزش وپرورش : ….… ……..………… 6
الف) نیروی انسانی :…….………………...…………….……… ….....………6 ب) روس تدریس : ……..………..…… ……..….........……… ………… 8 پ )محتوی کتب درسی:.…………............................................………..... …..… 10 ت) سیستم ارزشیابی :…........................ .......................... ...... .....................…….11
ث)تحول در آموزش وپرورش بااحیای حس کنجکاوی وپرسشگری :. …. .... . ….…13
ج) عادت های تلقین شده:. ................................................................. ..........……....14
نتایج وپیشنهادات : ……...…................................................................…..........…....….…15
منابع:………….……….......................................……...……………...................…. 16
چكيده :
جامعه انساني براي زنده ماندن و گريز از مرگ و ايستايي به تحول و نوآوري نياز دارد.تحول درآموزش وپرورش باخلاقیت رابطه ا ی دوسویه دارند درطرح تحول درآموزش وپرورش به خلاقیت بعنوان یک مولفه ی اساسی توجه می شود وپرورش خلاقیت خود سبب تحول درآموزش وپرورش می گردد . خلاقيت و نوآورى محرك اصلى تمدن هاست پيشرفت در صنعت، اقتصاد، سياست و همه علوم، منوط به پرورش خلاقیت وتربیت انسان های خلاق است ، افراد خلاق از گرانبهاترین سرمایههای هر جامعه هستند همه ی صاحبنظران خلاقیت را خلق کردن چيزى تازه و نو مىدانند که موجب حل مسئله به گونهاى مناسب و مفيد گردد افراد خلاق انسانهايي منظم، با پشتكاري قوي در مواجه با خطرات، تحمل ابهام، گرايش به امور پيچيده، استقلال، اعتماد به نفس، علاقمند به كار، تجربه و آزمايش، احساس امنيت ، كنجكاوي زياد، خودكنترل، شجاع و داراي قدرت تجسم بالا بوده و از سطح مطلوب هيجاني برخوردارند .
درطرح تحول درآموزش وپرورش برای ایجادخلاقیت چالش ها وفرصت هایی مانند : نیروی انسانی ، روش های تدریس ، محتوی کتب درسی ، سیستم ارزشیابی ، احیای حس پرسشگری وعادات تلقین شده وجود دارد که دراین مقاله به آن ها توجه شده است چراکه این موارد می توانند چرخ تحول راکند یاسرعت بخشند..
برای ایجادتحول درسیستم آموزش وپرورش وحرکت به سمت خلاقیت نیازمند وجود نیروی انسانی کارآمد وموثر هستیم .افراد مؤثر برنامه هاي خوب وروش تدریس های فعال و كارآمدي ارائه مي دهند و با پشتكار و خلاقيت مي توانند افراد خلاقی راپرورش دهند ، روش تدريس معلم از نكات قابل اهميت در پرورش خلاقيت است شيوههاي آموزشي و تربيتي متداول درنظام آموزشی ما مبتني بر حفظ مطالب و اطاعت محض است که سركوب كنندههاي خلاقيت هستند. رشد خلاق در دانش آموزان ازطریق روش تدريس خلاق وبافراهم کردن زمینه های يادگيرى اکتشافى در محيط، تشويق پرسشگري،مهندسى سوال، باور تفاوتها، تفکر واگرا ، فعال بودن کلاس امکان پذیر است. روش های تدریسی مانند : بارش مغزى ، آموزش فکری، حل مساله، آموزش مهارت هاي پژوهشي که موجب بالا بردن سطح آفرينندگي دانش آموزان می شود بایدجایگزین روش های سنتی کرد.
واقعیت این است كه بر اساس شیوه های جدید آموزشی دنیا، دیگر نظام های آموزشی انبوهی از اطلاعات ریز را آموزش نمی دهند و شیوه حافظه محوری را كنار گذاشته اند، بلكه توانایی حضور ذهن، تشخیص، انتخاب، استدلال و مشاركت را می آموزند بنابراین از نظام آموزشی انتظار می رود حداقلی از مهارت هایی كه مردم به آنها نیاز دارند را درمحتوی دروس بگنجاند. وبا گنجاندن بعضی عناوین مانند کارآفرینی یا تغییر نام وعنوان بعضی ازدروس مانند درس هنر و نقاشی به پرورش خلا قیت و نوآوری ، زمینه حرکت به این سمت رافراهم نمایند.
ازآنجائیکه ارزشیابی وآموزش رابطه تنگاتنگی باهم دارند تغییر درشیوه های آموزشی نیازمند تغییر درروش های ارزشیابی است امروزه توجه به شیوه های سنجش و ارزشیابی تحصيلي و روشهاي نو براي اندازه گيري عملكرد فراگيران و سنجش فرآيندهاي فكري و مهارتهاي حل مساله ، تفكر انتقادي و... مدنظراست . ازجمله اين روشها مي توان به موارد زير اشاره كرد : ارزشيابي توصيفي - ارزشيابي پرونده اي – ارزشيابي پروژه اي ، ارزشيابي عملکردی و...
انسان ذاتا پرسشگر به دنيا مي آيد .اوج پرسشگري وخلاقيت در ابتداي زندگي انسان شکل مي گيرد .کودکان با رفتارهاي خود، هميشه انسان را مبهوت مي کنند. در کشورهاي جهان سوم ، انسان ها بيشتر دوست دارند که از کودکان ، انسان هايي مطيع و حرف گوش کن پديد آورند و براي رسيدن به اين هدف ، نخستين اقدام ، قرباني کردن روح خلاقيت در وجود آن هاست ودر همين مرحله مهم زندگي است که انسان شانس تبديل شدن به يک انسان خلاق را براي هميشه از دست مي دهد ، زيرا انسان تنها از طريق پرسشگري است که مي تواند راه خود را براي رسيدن به تکامل بيابد افراد برخى از موانع خلاقیت همچون: ترس از انتقاد و شكست، عدم اعتماد به نفس؛ تمایل به هم رنگی با جماعت عدم تمرکز ذهنی. دلسرد شدن، خرافات، پيروى افراطى از ديگران، تفكرات منفى و عدم انعطاف پذيرى ،دورى از موقعيت هاى مبهم.به مرورزمان کسب می کنند که بروز خلاقیت درگرو پیروزی بر موانع فوق و شکستن عادتها و سنتهای دست و پاگیر است این مـــوانع را به قفلهای ذهنی تعبیر کرده اند، که ذهن افراد توسط این قفلها محدود شده و حرکت آنها به سمت خلاقیت غیرممکن می گردد.باامید به اینکه درطرح تحول درنظام آموزش وپرورش چالش هارابه فرصت تبدیل کرده وزمینه پیشرفت ورسیدن به چشم انداز بیست ساله ایران عزیزهرچه سریعتر فراهم گردد. ان شاء الله.
مقدمه :
زندگي پيچيده امروزي ، هرلحظه در حال نوشدن است و خلاقيت[1] و نوآوري[2]،ضرورت استمرار زندگي فعال است. انسان براي خلق نشاط و پويايي در زندگي، نيازمند نوآوري و ابتكار است تا انگيزه تنوع طلبي خود را ارضاء كند . جامعه انساني براي زنده ماندن و گريز از مرگ و ايستايي به تحول و نوآوري نياز دارد . امروز شعار " نابودي در انتظار شماست مگر اينكه خلاق و نوآور باشيد "در پيش روي همه ی افراد و سازمان ها قرار دارد اما مسؤوليت سازمان هاي آموزشي به خصوص آموزش و پرورش كه وظيفه تعليم و تربيت فرزندان و آينده سازان جامعه را برعهده دارد ، شکلی ديگر به خود مي گيرد . از اين رو سازمان هاي آموزشي از يك سو وظيفه فراهم آوردن زمينه رشد و پرورش خلاقيت و نوآوري و استفاده صحيح و جهت دار از استعدادها و توانايي هاي افراد را برعهده دارند كه اين خود زمينه ساز توسعه فرهنگي ، اقتصادي ، اجتماعي و … در جامعه است و از سوي ديگر براي پويايي خود نيازمند پرورش و بهره مندي از خلاقيت و نوآوري مي باشند تابتواند دردنیای رقابتی درحال تغییر، به بقاء خود ادامه دهد.
امروزه اساسيترين وظيفه و مأموريت آموزش و پرورش، تربيت انسان هاي كارآمد و مولد است. در عصري كه با استفاده از رايانهها اطلاعات و اندوختههاي بشري در كوتاهترين زمان ممكن به كمك چند انگشت رد و بدل ميشود و فاصله مكاني روی كره هستي از بين رفتهاست ،وظيفه آموزش و پرورش بيش از پيش سنگينتر شده ومی طلبد خودرابا این تغییرات هماهنگ سازدلذا بايد انسانهايي راتربيت كندكه هم متعهدو معتقدباشند و هم قادر باشند اين دانش گسترده را براي حل مسايل و مشكلات جامعه خويش و جهان پيرامون به كار بگيرند. بنابراين هدف برنامه های آموزش و پرورش بايد تربيت افراد نوآوري باشد كه بتوانند فكر كنند و ديگران را در رسيدن به اهداف عالي رهبري نمايند چنان که پیاژه در این مورد می گوید: هدف اصلی آموزش و پرورش آفرینش است،آفرینش انسان هایی توانا و خلاق.آموزش و پرورش در راستاي نيل به اهداف عالي بايد زمينههاي رشد و شكوفايي استعدادهاي خلاق را مهيا نمايد تا انديشههاي فراگيران در مسير خلاقيت و نوآوري سوق يابد.
تغيير و نوآوري زمینه گذرازروش های سنتی به روش های مدرن وخلاق رافراهم می سازد عصر امروز، عصر تغيير و عصر انفجار علم، عصر پيدايش سازمانهاي متعدد علمي، اجتماعي و اقتصادي و عصر نوآفريني و نوآوري است جهان امروز با شتاب فوق العاده در حال تحول و دگرگوني است و دامنه معرفت و دانش و فن آوري به سرعت فزوني مي گيرد و نوآفريني جزو ضروريات هستي نظامهاي مختلف است.
از سازمانهايي كه امروزه بيش از ساير سازمانها در زمينه پرورش خلاقيت و نوآوري وگذرازسبک سنتی به سبک نوین مسئوليت دارند سازمان آموزش و پرورش است. زيرا آموزش و پرورش زيربناي اصلي و عمده شخصيت و ديدگاههاي مردمي و رشد ابعاد وجود آدمي است.که ضرورت دارد باایجادتغییر، زمینه پرورش خلاقیت رافراهم سازد خلاقيت را می توان برترين سطح يادگيري بشر و بالاترين توانمندي تفكر و محصول نهايي ذهن و انديشه انسان دانست. افرادي كه خلاقيت بالايي دارند داراي خصوصيات شخصيتي و رفتاري ويژه اي هستند كه به وسيله اين خصوصيات مي توان آن ها را از ساير افرادي كه از خلاقيت كم تري برخوردار هستند تشخيص داد لذا تدارک برنامه های خاص درآموزش وپرورش باهدف پرورش خلاقیت یک ضرورت اساسی است
تعريف لغوی ومفهومی خلاقيت:
خلاقيت از نظر لغوي در لغت نامه[3] به معني خلق کردن ، آفريدن و بوجود آوردن آمده است . صاحب نظران تعريف هاي مفهومی متعددي از خلاقيت و نوآوري ارائه داده اند گيلفورد خلاقيت را عمل يا رفتاري مي شناسد که راه حلي مناسب براي مشکل ارائه نمايد او مي گويد خلاقيت عبارت است از نشان دادن عمل يا رفتار و توانايي خلاق و به طور کلي عمل خلاق يعني ارائه راه حل مناسب براي مسائل و مشکلات . شايد بتوان گفت كه جامع ترين تعريف خلاقيت توسط گيلفورد دانشمند آمريكايي عرضه شده است . او خلاقيت را با تفكر واگرا [4] در مقابل تفكر همگرا [5] مترادف دانسته است . افرادي كه تفكر واگرا دارند در فكر و عمل خود با ديگران تفاوت دارند و از عرف و عادت دور شده روش هاي خلاق و جديد را به كار مي برند . برعكس كساني كه از اين خصوصيت برخوردار نيستند تفكر همگرا دارند و در فكر و عمل خود از عرف و عادت پيروي مي كنند . پس تفكر واگرا يعني دور شدن از يك نقطه مشترك كه همان رسم و سنت و عرف اجتماع است و تفكر همگرا يعني نزديك شدن به آن نقطه .
مك كينان در تعريف خلاقيت مى نويسد: «خلاقيت عبارت است از حل مسأله به نحوى كه ماهيتى بديع و نو داشته باشد.»
ويليامز مى نويسد: «خلاقيت مهارتى است كه مى تواند اطلاعات پراكنده را به هم پيوند دهد، عوامل جديد اطلاعاتى را در شكل تازه اى تركيب كند و تجارب گذشته را با اطلاعات جديد براى ايجاد پاسخ هاى منحصر به فرد و غيرمتعارف مرتبط سازد.»
استيفن رابينز خلاقيت را به معناي توانايي تركيب انديشه ها و نظرات در يك روش منحصر به فرد با ايجاد پيوستگي بين آنان بيان مي كند . او نوآوري را به معناي فرآيند اخذ انديشه خلاق و تبديل آن به محصول ، خدمات و روش هاي جديد عمليات مي داند.
درجمع بندی نظر صاحبنظران درمورد خلاقیت به این نتیجه می رسیم که آن ها، خلاقيت را خلق کردن چيزى تازه و نو مىدانند که موجب حل مسئله به گونهاى مناسب و مفيد گردد و خلاق ، شخصى است که داراى عقايد و ايدههاى نو باشد خلاقيت استعداد و توانايي در پيداکردن راه حل تازه براي حل يک مشکل ، داشتن سبک و روش هاي نو براي تعبير هاي هنري است .خلاقيت توان کشف پديده هاي مجهول از ترکيب پديده هاي معلوم تاباندن نور بر تاريکي وآرایش مجدد دانش است .خلاقيت فرآيندخلق چيز جديدي است که داراي ارزش است .
ضرورت خلاقیت ونوآوری :
از واپسين روزهاى حيات (عصر سنگ) تا تمدن پيچيده امروزى همواره رشد وبقاء انسان مرهون خلاقيت و نوآورى بوده وهست و تمامى کشفيات و نظريههاى علمي، اختراعات و ابداعات و آثار بديع هنرى و ادبى جلوههايى از خلاقيت است. خلاقيت و نوآورى محرك اصلى تمدن هاست. تلفن، اتومبيل، هواپيما، راديو، تلويزيون، رايانه، اتوماتيك، الكترونيك، قدرت اتمى و مسافرت هاى فضايى و خلق ادبيات و انواع هنرها و ... نقاط عطفى از اختراعات و اكتشافات و نمودى ارزشمند از تفكر و ذهن خلاق بشر است. بنابراين، براى پيشرفت در صنعت، اقتصاد، سياست و همه علوم، نيازمند تفكرى خلاق و نوآور مى باشيم; خلاقيتى كه در ضمير همه ما نهفته و در نحوه زندگى ما تأثير دارد که بهترین فضا برای پرورش آن آموزش وپرورش است آموزش و پرورش باتوجه به نقش موثرش در ايجاد تفکر خلاق و انسان خلاق، بستر مناسبی برای رشد وشکوفایی آن است .زيرا معلمان باتوجه به نقش کليدى خود مىتوانند خلاقيت را در دانشآموزان شکوفا يا پژمرده کنند. يعنى اگر در کلاس فضا و شرايطى ايجاد و تفاوتهاى فردى شاگردان در نظر گرفته شود و شيوههاى ياددهى موثر استفاده گردد، حتما زمينه لازم جهت ظهور خلاقيت فراهم مىشود و خلاقيت رشد مىيابد.
عصر حاضر به دليل ويژگى هاى خاص خود عصر خلاقيت و نوآورى است و لذا رهبر معظم انقلاب، سال 87 را سال شکوفايى و نوآورى ناميدهاند. نوآوری نیز یک مرحله فراتر از خلاقیت است که در آن افکار و روشهای ارائه شده توسط افراد خلاق به مرحله عمل و اجرا درمی آید و ما شاهد تغییرات و تحولاتی در روشهای اجرایی خواهیم بود. که لازمه رسیدن به این مرحله ایجادبستر مناسب برای پرورش خلاقیت، ایجاد فضای خلاق و اختصاص زمان و فرصت مناسب برای بروز خلاقیت توسط افراد خلاق است. خلاقيت مقوله ايست که ارتباط نزديکي با تغيير و تحول دارد و خلاقيت مي تواند دستاورد هاي تازه اي براي زندگي بشر به ارمغان آورد . يکي از زمينه هاي خاصي که امروزه تغييرات عظيمي را درآن مشاهده مي کنيم آموزش و پرورش است که از گذشته هاي دور تا به امروز تحولات بزرگي را پذيرفته و پيوسته به دنبال وضعيت بهتر در حرکت بوده است لذا لازم است که نظام آموزشي کشور ما نيز به دنبال تغيير ات مناسب جهت بهره گيري بهتر از فعاليت هاي خويش با تحولات جهاني هماهنگ باشد تحولات سريع عصر كنونى ما، نيازمند حل مسائل و مشكلات به گونه اى خلاق است. هرچند علم و توسعه و پيشرفت نياز اوليه بشر امروزى است، ولى بايد دانست كه علم به خودى خود، ضامن حل بسيارى از مسائل و مشكلات آينده اى كه ما با آن ها مواجه خواهيم شد نيست، تنها نيروى فوق العاده و قدرتمند خلاقيت است كه مى تواند مسائل و مشكلات را به طرز خارق العاده اى از سر راه بشر بردارد.
علاوه برموارد ذکرشده وباعنایت به شرایط کنونی دنیا که شاهد رقابتهای فشرده جوامع مختلف بشری در دستیابی به تکنولوژی برتر به مثابه منبع اصلی قدرت هستیم، افراد تیزهوش و خلاق از گرانبهاترین سرمایههای هر جامعه و ملتی هستند؛ مخصوصاً تنوع خواستها، افزایش جمعیت، حجم بالای تقاضا برای کالا و خدمات، محدودیت منابع و امکانات و ایجاد راهحلهای نو، نیاز به افراد هوشمند، خلاق و نوآور بیش از پیش مشهود و نمایان میشود. واضح است که اگر نخواهیم و یا نتوانیم خود را در برابر تغییراتی که در آینده اتفاق خواهد افتاد آماده نماییم، آسیب های فراوانی ما را تهدید خواهد کرد زیرا هرگونه تغییر در اجزاء و کلیت فرهنگی در سازمانهای اجتماعی ، تحولاتی را پدید میآورد واگر شتاب این دگرگونیها فزونی یابد، آسیبهایی را در پی خواهد داشت. اگر کشور و ملتی خواهان عزت مادی، سعادت معنوی، برتری سیاسی، پیشرفت علمی و آبادانی است، باید به آموزش و پرورش به عنوان کلید پرورش خلاقیت توجه جدی کند؛ زیرا نیروی انسانی لازم برای تحقق این اهداف والا، محصول نظام آموزش و پرورش است.
آیا خلاقیت اکتسابی است یا ذاتی ؟
امروزه ثابت شده است که خلاقیت یک ویژگی صرفا ذاتی نیست، بلکه همه انسان ها از این توانایی برخوردار هستند و همه درجات گوناگونی از این استعداد را دارند که درصورت زمینه سازی برای شکوفایی آن به فعلیت درخواهد آمد ، علا وه بر این عواملی هم چون مهارت یابی، آموزش پذیری، انعطاف پذیری، سطح دانش و آگاهی، خطرپذیری، نترسیدن از اشتباه و شکست نیز در میزان خلا قیت و نوآوری دانش آموزان تاثیر فراوانی دارند.
در چند دهه اخير پژوهش هاى بسيارى در زمينه خلاقيت انجام شده است. پژوهش هاى انجام شده در زمينه آموزش خلاقيت، عموماً به اين نتيجه رسيده اند كه خلاقيت را هم مى توان آموزش و هم پرورش داد. تحقيقات نشان داده است كه تمام انسان ها داراى قوّه خلاقيت هستند; برخى در يك زمينه داراى خلاقيت بيش تر و برخى در زمينه اى ديگر. خلاقيت مى تواند به وسيله معلمان در دانش آموزان شكوفا گشته و يا از بين برود. بنابراين، بايد محيط و فضاى مساعدى براى رشد و پرورش قوّه خلاقيت دانش آموزان فراهم آورد.
تورنس مى نويسد: طى پانزده سال تجربه در مطالعه و آموزش تفكر خلاق، شواهدى ديده ام كه نشان مى دهد خلاقيت را مى توان آموزش داد. فلدهوسن و همكارانش مى گويند: پاسخ به اين سؤال كه آيا مى توان خلاقيت را آموزش داد؟مثبت است.
كارل راجرز در اين زمينه مى نويسد: «روشن است كه خلاقيت را نمى توان با فشار ايجاد كرد، بلكه بايد به آن اجازه داد تا ظهور كند. همان گونه كه زارع نمى تواند جوانه را از دانه بيرون بياورد، اما مى تواند شرايط مناسبى براى رشد دانه فراهم آورد. در مورد خلاقيت هم همين شرايط صادق است. بايد زمينه اى مساعد براى رشد و توسعه خلاقيت فرزندان و دانش آموزان فراهم آورد. از جمله تجربيات من در روان شناسى اين است كه مى توان با فراهم كردن امنيت روانى و آزادى، احتمال ظهور خلاقيت سازنده را افزايش داد.»
ازمجموع نظزات فوق به این نتیجه می رسیم که بافراهم کردن مقدمات وایجادتغییر درروش ها ومحتوی کتب درسی وطراحی آموزشی می توان گام های مهمی رادرخصوص پرورش خلاقیت وحرکت به سمت آن برداشت اما نه بااستفاده ازروش های آموزشی وارزشیابی موجود که خلاقیت راازریشه می خشکاند، بلکه باتغییر ونوآوری، اکتسابی بودن خلاقیت امری بدیهی است.
ویژگی های افراد خلاق:
برای اینکه درمسیر خلاقیت حرکت کنیم ناچاریم ویژگی های افرادخلاق رابشناسیم تابه واسطه آن، زمینه رابرای پرورش خلاقیت فراهم نماییم. فرد خلاق در افكار و كارهاي خويش از استقلالي بالا برخوردار است. او عقايد و انديشه هايش را وابسته به افكار و عقايد ديگران نمي داند. وي معمولا در ايجاد دگرگوني هاي اساسي در كارها و تغيير مسير در شيوه زندگي خود مستقلانه عمل مي نمايد و فرد خلاق كم تر خود را نيازمند و وابسته به ديگران حس مي كند.فرد خلاق تمايل زيادي به كشف مسائل و پي بردن به اصل پديده ها دارد. وي هميشه علاقمند است كه از سطح ظاهري يك مسئله فراتر رود و درون آن را بيابد.فرد خلاق پيچيدگي را دوست دارد به همين دليل او در كارهاي مشكل و پيچيده بيش از هر چيز ديگر انرژي صرف مي كند. او به درگير شدن با امور دشوار كه نياز به تلاش فكري زياد دارد، بيش از حل مسائل ساده و عادي علاقمند است.
فرد خلاق نسبت به خود و توانمندي هايش آگاهي دارد به همين سبب از اعتماد به نفس زيادي برخوردار است او به خود و افكار خود اطمينان دارد و معتقد است كه ايده ها و نظراتش ارزشمند هستند.حساسيت و توجه بسياري از اشياء و پديده ها كه براي اغلب مردم، عادي و پيش پا افتاده جلوه مي كند، مي تواند توجه و حساسيت فرد خلاق را برانگيزد او محيط پيرامون و پديده هاي اطراف را به گونه اي متفاوت از ساير افراد مي نگرد. زاويه ديد او وسيع است، به جزئيات توجه مي كند و تغييرات را زير نظر دارد.حساسيت فرد خلاق، او را هدايت مي كند تا او را به راه هاي رفع ايرادات افكار و ايده هاي ديگران و تغيير و بهبود اشياي پيرامون خود فكر كند.
خلاصه اینکه افراد خلاق انسانهايي منظم، با پشتكاري قوي در مواجه با خطرات، تحمل ابهام، گرايش به امور پيچيده، استقلال، اعتماد به نفس، علاقمند به كار، تجربه و آزمايش، احساس امنيت، خود پنداره مثبت، كنجكاوي زياد، خودكنترل، شجاع و داراي قدرت تجسم بالا بوده و از سطح مطلوب هيجاني برخوردارند
موانع وراهکارهای ایجادخلاقیت درطرح تحول آموزش وپرورش :
الف) نیروی انسانی :
در جهان امروز آموزش و پرورش به عنوان اساسیترین رکن توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مطرح است ودرداخل این سیستم، نیروی انسانی بعنوان محور واساس قرارمی گیردو هیچ تحولی در جامعه بدون توجه به نقش نیروی انسانی درآن امکانپذیر نیست. سازمان ملل متحد از سال 1990 تاکنون هر سال گزارشی از توسعه انسانی ارائه میدهد که در آغاز آن این جمله آمده است: مردم ثروت واقعی هر کشوری هستند.
عامل اصلی عدم خلاقیت در آموزش و پرورش وکندی تحول دراین سازمان بعنوان یک مانع اساسی ، ضعف در کارآمدی نیروی انسانی است. تا نیروی انسانی درآموزش وپرورش به روز نشوند و از حالت سکون و ایستا به حالتی پویا تبدیل نگردند امکان تغییر و تحول درسایرمولفه هاازقبیل: ساختار ، کتاب درسی و.. وجود نخواهد داشت مسئولان وتصمیم سازان آموزش وپرورش باید مدت هاپیش صدای ناقوس عدم کارایی نیروی انسانی رادرسیستم خودشنیده باشند وبرای بهبود وتغییر این وضعیت راهکاروچاره ای اندیشیده باشند. معلماني كه خود را در چنبره روشهاي كليشه اي و سنتي اداره كلاس، گرفتار كرده و نيز تاريخ مصرف بسياري از اطلاعات و معلومات شان بسر آمده است، و حاضر نيستند در نگرشها و روش هايشان، تغييري به وجود آيد، هرگز در جهان امروز و آموزش و پرورش پيش تاز، جايگاهي ندارند وقادر به همراهی باطرح تحول آموزش وپرورش نیستند. نوگرايي و نوانديشي و حركت رو به جلو امريست كه مورد تاييد و تاكيد پيامبراكرم(ص) قرار دارد. «هركس كه دو روزش، مساوي و يكسان و يكنواخت باشد، مغبون و زيان ديده است».[6]
دركشور كانادا، دانشگاهي وجود دارد كه علامت و نشانه آن تصوير دايناسور است. وقتي علت اين امر، از مسئولان دانشگاه پرسيده شده گفتند: مفهوم و پيام آن، اين است كه در اين دانشگاه اگر استاد و معلم، دانش خود را به روز نكند، خيلي زود منقرض شده و به سرنوشت دايناسورها مبتلا خواهدشد.[7]
برای ایجادتحول درسیستم آموزش وپرورش وحرکت به سمت خلاقیت نیازمند وجود نیروی انسانی کارآمد وموثر هستیم .افراد مؤثر برنامه هاي خوب وروش تدریس های فعال و كارآمدي ارائه مي كنند و با پشتكار و خلاقيت مي توانند افراد خلاقی راپرورش دهند ، لذا به همین دلیل است كه به نگهداري و به روز كردن اطلاعات ومعلومات نيروها،حفظ موقعيت، ارزش گذاري و احترامي كه لازمه استمرار اين حركت است؛ اهميت و جايگاه فوق العاده اي پيدا مي كند. افراد مؤثر به تاريكي دشنام نمي دهند، بلكه با روشن كردن شمعي، تاريكي ها را از بين مي برند،به عبارت دیگر فرد موثر مهارت های زندگی را خوب می داند وخود گردان است؛فرد موثر مانند رودخانه ی هميشه جاري است؛گفته اند رودخانه را هل ندهيد او خود جاري است، آب روان است؛ زیرا آب های روان سرشار از سرزندگی وسلامت اند،فقط در آب های راکد زوال ومرگ تجلی می کند،او مثل كوه استوار است، گفته اند كوه را در بند نكشيد. بنابر این او هميشه در جريان است و هم ثابت قدم و استوار. فرد موثر تفکر خلاق واعمال خلاق دارد وبرای کشف خویشتن تلاش می کند، او فرزند زمان است نه برده زمان؛ گذشته را می خواند ومی کاود ولی در گذشته نمی ماند، یقین دارد که هر زمان را زبانی است وهر زبان را منطقی. به طور خلاصه، لازمه تحقق کارآمدی واثربخشی عمل به اين جمله حكيمانه است كه براي پيشرفت و ترقي لازم نيست نابغه باشيد، فقط كافي است يك قدم به جلو بگذاريد.
تحول گرائي و نوخواهي در جهان كنوني، ديگر انتخاب نيست، بلكه يك تحميل و ضرورت است؛كه از رهگذر آن، كارآمدي، اثرگذاري و توفيق در انجام وظايف معلمي، حاصل مي شود. معلم بايد دائما، مهارتهاي شغلي خويش را افزايش داده، به روشهاي نوين تدريس روي آورد، از علم ودانش نو بهره مند گردد، دراين صورت است كه عنصر سازنده و آفريننده زمان خويش مي شود و مورد پذيرش و قبول فراگيران و دانش آموزان واقع مي گرددوباایجاد وپرورش خلاقیت زمینه تحول درآموزش وپرورش رافراهم می آورد .چنین نیروی انسانی باید واجد ویژگی هایی باشد تابتواندباخلاقیت تحولی اساسی درآموزش وپرورش ایجادنماید معلمي که قصد دارد ياد دهي ، يادگيري در زمينه ي خلاقيت را در کلاس خود افزايش دهد و در فرايند رشد خلاقيت نقش تسهيل کننده و تسريع کننده را داشته باشد بايد اصولي را رعايت کند که بطور خلاصه به چند نمونه از اين اصول اشاره خواهد شد:
1. دانش آموزان را به داشتن ايده هاى بكر و نو تشويق نمايد; ايده هايى كه كم وبيش براى خود آن ها بكر است. ضمن پذيرش ايده هاى بكر، زمينه ابراز آن ها را فراهم كند. مثلاً، مى توان از دانش آموزان خواست كه به جاى ارائه گزارش ساده از يك كتاب، آن را شخصاً ارزيابى كرده و هر نظرى كه درباره آن دارند بيان كنند و يا اين كه فصلى از فصل هاى سال را توصيف كنند به طور كلى، نقاشى هاى آزاد، مقاله نويسى و نگارش داستان هاى كوتاه، زمينه ايده فرد و تفكر خلاق در دانش آموزان را بهتر فراهم مى كند.
2. مطالب درسى را به صورت مسأله و معما براى شاگردان طرح كند; مطالعه كتاب و يا گوش دادن به سخنان معلم، از بركردن حقايق علمى و تاريخى رشد قوه ابتكار شاگردان را به دنبال ندارد. معلم به جاى بيان مطالب درسى يا ذكر حقايق، علمى، بايد دانش آموزان را به طرح مسائل ترغيب كند.
3. معلم بايد به دانش آموزان اجازه دهد تا مسائل، نظرات و ايده هاى خود را اعلام نمايند و اين ايده ها را روى تخته كلاس درس نوشته و پس از طرح مسائل و ايده هاى خود به آنان اجازه دهد كه اين مسائل را نقد و بررسى نموده و مورد آزمايش قرار دهند.
4. با استفاده از روشهاي پرورش خلاقيت ( بارش مغزي ، حل مساله ، پروژه، پرسش و پاسخ و ... ) از ذهن آنها سوالاتي را ايجاد و به پرسيدن سوالاتشان ترغيب کنند آنها را با مسائل حل نشده روبه رو کنند .
5. تا حد امکان به آنها امنيت و آزادي عمل بدهند و به آنها اجازه دهند تا مسائل و نظرات و ايده هاي خود را اعلام کنند و سپس اين مسائل را نقد و بررسي کرده و مورد آزمايش قرار دهند .
6. تفاوت هاي فردي را در نظر داشته باشند و دانش آموزان را به تناسب رفتارها فعاليتها و دستاوردهاي خلاق مورد تشويق قرار دهند .
7. براي تخيلات و افکار نو آنها ارزش و احترام قائل باشند وآنها را با زندگي نامه افراد خلاق آشنا کنند . از روشهاي تدريسي استفاده کنند که شاگردان فعاليت بيشتري داشته باشند و به آنها پروژه هاي گروهي بدهد .
با توجه به اهمیت و ضرورت خلا قیت و نیاز به داشتن افراد خلا ق، لا زم است خلا قیت به عنوان واحدی درسی در برنامه های ضمن خدمت معلمان گنجانده شود. آموزش خلا قیت و تربیت افراد خلا ق خود به معلمانی خلا ق که بتوانند برای ایجاد ارتباط مطلوب با انسان های دیگر هر لحظه ابتکار و خلا قیتی از خود بروز دهند، نیاز دارد. از آن گذشته معلم و مربی باید با راهکارهای تقویت و پرورش خلا قیت و ابتکار آشنا باشد و بتواند قدرت خلا قیت فراگیران را پرورش دهند. این راهکارها باید در واحد درسی گفته شده، گنجانده شوند.
ب) روس تدریس :
روش تدريس معلم از نكات قابل اهميت در پرورش خلاقيت است. اما متاسفانه درنظام آموزشی ما هنوزدربعضی موارد تدریس به روش های سنتی انجام می گیرد در چنین شرایطی، آموزش کودکى که در خلقت او خلاقيت لحاظ شده است و سوالات مکرر در خردسالى نشانه اين خلاقيت مىباشد، بواسطه روش تدریس بسته وسنتی معلم، به وی فردى تبديل مىشود که نه تنها سوال ندارد بلکه به طور منفعل فقط مىپذيرد زيرا هدف در اين نوع آموزش فقط انتقال ساده دانش است و دانشآموز در اين انتقال هيچ فعاليت موثرى انجام نمىدهد و دانشآموز خوب کسى است که آنچه را به او مىگويند تکرار کند و سوال نکند و فقط اطاعت کند و از هرگونه تفکر خلاقانه به دور باشد. شيوههاي آموزشي و تربيتي متداول درنظام آموزشی ما مبتني بر حفظ مطالب و اطاعت محض است که سركوب كنندههاي خلاقيت و مهارتهاي مربوط هستند. آموزش محفوظات به حدي افكار فراگيران را به خود مشغول كرده و خسته ميكند كه ديگر مجالي براي تفكر درباره خود را به آنها نميدهد.
درطرح تحول نظام آموزشی بایدبا استفاده از روش هاي فعال تدريس ، ضمن بهبود کيفيت اموزش و يادگيري ، استعدادهاي خلاقانه دانش آموزان را بيدارنمایند و به حرکت وا دارند اين خيزش مناسب مي تواند به بالندگي فرهنگ و ارزش هاي ما منجر شده وراه را براي توسعه علم و بهره وري بيشتر از فعاليت هاي آموزشي و در نهايت توليد وصدور علم و فرهنگ هموار سازد .بنابراين درتحول نظام آموزشی آن نوع از آموزش و يادگيري مدنظر است که منجر به خلاقيت و نوآوري شده و لازم است نظام آموزشي کشور ما در اين راستا بيش از پيش فعاليت کرده و گام بردارد .
رشد خلاقیت در دانش آموزان ازطریق روش تدريس خلاق وبافراهم کردن زمینه های يادگيرى اکتشافى در محيط، خيالپردازى هدايت شده ، تشويق پرسشگري،مهندسى سوال، باور تفاوتها، چگونه فکر کردن ، فعال بودن کلاس امکان پذیر است.از روش تدریسی که موجب بالا بردن سطح آفرينندگي دانش آموزان می شود بایداستفاده کرد. يعنى روش هايى را به كار بندد كه دانش آموزان را به فعاليت وادارد، جلسات بحث و گفتوگو تشكيل دهد و آن ها را با مسائل روبه رو سازد. معلم بايد دانش آموزان را به خطرپذيرى معقول تشويق نمايد. منظور از خطرپذيرى به مخاطره انداختن زندگى نيست. دانشمندانى همچون شكسپير[8] ، داستايوسكى [9]و پيكاسو[10] با خطرپذيرى، به چنين موفقيت هايى دست يافتند. بنابراين، شكيبايى و صبر در برابر شكست را بايد به دانش آموزان آموخت. به دانش آموزان بايد فرصت آزمايش و خطا داد و نبايد به خاطر اشتباه در شيوه تفكر، آن ها را تنبيه و جريمه نمود. برخى مواقع پاسخ دانش آموزان فقط به خاطر آنكه مورد انتظار معلم نيست و با انديشه او همخوانى ندارد اشتباه تلقّى مى شود. در صورتى كه خطا زمينه ساز چالش فكرى و ابزارى براى تكوين انديشه است. از اين رو، به دانش آموزان بايد اجازه داد از خطا كردن نهراسند; زيرا همه افراد خطا مى كنند و بهتر است آن ها شهامت، شجاعت، تهوّر و جوشش فكرى براى ابداع و خلاقيت داشته باشند و هنگام اشتباه به جاى تنبيه و سرزنش، هدايت و ارشاد شوند.
درانتخاب روش تدریس مناسب بهتر است کلاس را به جاى «معلم محورى» به صورت «فراگير محورى» اداره كرد; در كلاس فراگير محورى، دانش آموز در امر يادگيرى دخالت مستقيم و اساسى دارد. معلم راه هاى يادگيرى را به شاگردان ديكته نمى كند، بلكه شيوه هاى مختلف يادگيرى را پيش پاى آنان قرار مى دهد تا با استفاده از نيروى خلاقيت و ابتكار خود مسير و روش يادگيرى را جستوجو نمايند. به جاى اين كه معلم براى دانش آموزان اطلاعات فراهم كند، بايستى آنان را در موقعيتى قرار دهد تا خود به جستوجوى اطلاعات بپردازند. معلم در اين شيوه تدريس، راهنماست و نقش يارى دهنده و هدايتگر را ايفا مى كند. اکنون به چند نمونه ازروش تدریس که زمینه لازم برای پرورش خلاقیت دانش آموزان رافر اهم می کند اشاره می کنم :
1- روش بارش مغزى [11]
در روش بارش مغزى، پس از اين كه مسأله اى در كلاس ارائه شد، معلم از دانش آموزان مى خواهد تا هر تعداد راه حل را كه مى توانند براى مسأله بنويسند. معلم پيش از ارائه همه راه حل ها به وسيله دانش آموزان، نبايد هيچ گونه اظهارنظرى در اين خصوص بنمايد. اين روش، شبيه روش تداعى آزاد است كه در روان كاوى مورد استفاده قرار مى گيرد.
2- روش آموزش فکری
این روش باعث پرورش قدرت خلا قیت در فراگیران می شود، می توان در مسائل درسی که به صورت سوالا ت واگرا مطرح می شوند، ارائه داد; از طریق سوالا تی مانند: دانش آموز چگونه می تواند نمره خود را در دیکته بهبود بخشد. آن رااجرا کرد
3- شیوه های حل مساله
در این روش، درس به صورت مساله مطرح می شود. در نتیجه، فراگیران هر کدام پیشنهاد و راه حلی برای مساله و رفع مشکل بیان می کنند. یعنی فراگیران تفکر می کنند سپس پاسخ می دهند. با توجه به این که تنظیم و ارائه هر جمله مستلزم تفکر و خلا قیت است، این روش باعث پرورش قدرت خلا قیت نیز می شود.
4- ايجاد زمينه تفكر
معلم بايد زمينه اى فراهم كند كه همه دانش آموزان تفكر نمايند و بدون نگرانى تفكرات خويش را اظهار نمايند. هرچند شاگردان در فرايند تفكر ممكن است اشتباه كنند، اما مهم، تفكر و پرورش فكر است. در اين گونه كلاس ها پاسخ صحيح و غلط شاگرد براى معلم ارزش يكسان خواهد داشت; زيرا به هر حال دانش آموز به تفكر واداشته شده است. به عبارت ديگر، بايد به دانش آموزان اجازده داده شود تا اشتباهاتى را مرتكب شوند; زيرا ممكن است اشتباهات به بينش هاى مثمرثمرى منتهى شوند. معلم بايد شرايط آموزشى را به گونه اى ترتيب دهد كه شاگردان مطمئن شوند كه اختلاف نظر آنان با معلم مشكلاتى براى آنان نخواهند داشت. به هيچ وجه نبايد انديشه هاى شاگردان را طرد نمود; چون در اين صورت آنان به تفكر نخواهند پرداخت.
5- ارتباط با اذهان خلّاق
گرچه معلم تا حدّ زيادى مى تواند ذهن دانش آموز را تحريك كند، اما اين امر كافى نيست. گفتار و كردار هنرمندان، متفكران و رهبران مشهور از مهم ترين عوامل مؤثر در تحريك انرژى خلّاق در ديگران است. شاعران، مورخان، سياستمداران و دانشمندان بزرگ، در قرون گذشته، از طريق آثار مكتوب خود با ما سخن مى گويند. آتش خلاق آنان مى تواند شعله آفرينش گرى دانش آموزان را برافروزد و روح اشتياق رقابت را در آنان بدمد. براى پيش گيرى از احساس حقارت دانش آموزان در برابر بزرگان، بايد به آنان گفته شود كه انسان هاى بزرگ هم از اول خلاق نبودند، بلكه با تلاش، پشتكار و پرورش اين قوه، توانسته اند ابتكارات، نوآورى ها و آفرينندگى را در وجود خود شكوفا سازند. با شناخت نحوه زندگى و مراحل رشد دانش آموزان، مى توان از بروز و پيدايش اين احساس در آن ها پيش گيرى نمود.
6- آموزش مهارت هاي پژوهشي[12]
روش آموزش ديگري که منجر به بالا بردن سطح فعاليت هاي خلاق يادگيرندگان مي شود، آموزش مهارت هاي پژوهشي است. آموزش مهارت هاي پژوهشي به طرح و آزمودن فرضيه از سوي يادگيرندگان کمک مي کنند. روش هاي درست طرح فرضيه و آزمون فرضيه به وسيله کودکان منجر به ايجاد طرز تفکر آفريننده در آنها مي شود.
پ ) محتوی کتب درسی :
درنظام آموزشی ما ، محتوی کتاب های درسی براساس انباشت دانش واطلاعات تدوین گردیده اندو سیستم متمرکز آموزش وپرورش ودستورالعمل های ارزشیابی محدودیت های زیادی رابرای معلمان ایجادکرده است که اگرهم بخواهند بطور کامل نمی توانند درزمینه پرورش خلاقیت کارکنند واقعیت این است كه بر اساس شیوه های جدید آموزشی دنیا، دیگر نظام های آموزشی انبوهی از اطلاعات ریز را آموزش نمی دهند و شیوه حافظه محوری را كنار گذاشته اند، بلكه توانایی حضور ذهن، تشخیص، انتخاب، استدلال و مشاركت را می آموزند. فضای مدارس عصر جدید دیگر حالت انباشت اطلاعات بدون تفکر و یا تقلید کورکورانه بدون اندیشه را ندارد. در سازمان مدرسه، محتوای، امکانات ، مدیریت و تدریس زمینهساز تفکر، حل مسأله، دانایی، توانایی خلاقیت و نوآوری هستند. انباشت اطلاعات هنگامی مفید میشود که بتوان آن اطلاعات را مصرف و تولید اطلاعات جدید کرد، متأسفانه در مدارس ما قدرت فکر و اندیشه دانشآموزان گرفته میشود و این مسأله باعث میشود که خلاقیت و استعدادهای دانشآموزان ما بروز نکند. افراد خلاق و نوآور عموماً از بهره هوشی بالاتر از متوسط برخوردار هستند، اما هر فرد تیزهوش لزوما خلاق و نوآور نیست. در مدارس ما به خوبی فرصت و امکان بروز خلاقیت و ابتکار وجود ندارد و کمکی به کشف استعدادهای دانشآموزان نمیشود.
در عصر جدید كسانی كه می خواهند وارد بازار كار شوند باید توانایی مناظره، تمركز و گزینش اطلاعات را داشته باشند. به این ترتیب از این توانایی برخوردار می شوند كه به عنوان مثال با رجوع به اینترنت اطلاعات مورد نیازشان را تأمین كنند و خود را در هر زمانی با مقتضیات حرفه خودشان و یا هر حرفه جدیدی كه می خواهند وارد آن شوند وفق دهند. دانش آموزان باید مهارت جست و جوی منابع مورد نیاز و استفاده از داده ها و كتاب های مرجع و راهنما و امكانات رایانه و اینترنت را برای اندیشیدن و ابداع داشته باشند و فرصت های فراوانی را برای مشاهده، جست و جو، پیشنهاد طرح ها و اجرای آنها، ارزیابی شواهد و نتایج و استفاده از بازخوردها برای تعدیل مسیر در اختیارشان قرار دهیم.
برای استفاده بهتر و بیشتر از امکانات موجودو با توجه به ضرورت خلا قیت و نیاز مبرم به آن در حال و آینده، نیاز است تغییراتی در کتاب های درسی صورت پذیرد. مثلا مطالب درسی در کتاب ها به طریقی ارائه شوند که زمینه را برای بحث و گفت و گوی دانش آموزان فراهم سازند و فقط ارایه اطلا عات در سطح دانش نباشند. مخصوصا سوالا ت بیشتر به صورت واگرا بیان شوند تا همگرا. هم اکنون بیشتر سوالا ت پایان درس ها، به صورت هم گرا طرح شده اند، یعنی هر سوال یک پاسخ معین و مشخصی دارد. در نتیجه زمینه مشارکت دانش آموزان در بحث و ارائه پاسخ را از بین می برد. در این صورت، فراگیران از این که به احتمال زیاد جوابشان مطابق پاسخ مورد نظر نباشد و احیانا مورد خشم معلم و تمسخر دانش آموزان قرار گیرند، از تفکر در این زمینه و ارائه پاسخ صرف نظر می کنند; هر چند ممکن است پاسخ شان نیز صحیح باشد. بدین طریق، زمینه های پرورش قدرت خلا قیت در دانش آموزان از بین می رود گرچه در سال های اخیر تغییراتی مثبت در کتاب های درسی صورت گرفته است امابرای تطبیق محتوی با شیوه های آموزش خلاقیت راه درازی درپیش مولفان ودست اندرکاران تهیه وچاپ کتب درسی است.
نظام های آموزشی بسیاری از كشورها تغییرات تدریجی درکتاب های درسی ایجادمی کنند برخی ازمواددرسی رابصورت انتخابی به دانش آموزان ارایه می کنندبه مهارت های غیر درسی که برای ورود به بازار كار و افزایش آستانه تحمل و بردباری برای مواجهه با پیچیدگی های جوامع امروزی ضروری است اهمیت می دهند. امادرنظام آموزشی ما با وجود گام هایی كه برداشته شده ما هنوز نتوانسته ایم آموزش های متناسب با فناوری های قرن ۲۱ را در نظام آموزش و پرورش مان لحاظ كنیم و همچنان جای خالی بسیاری از مباحث مربوط به مهارت های زندگی در نظام آموزشی ما به چشم می خورد. بعضی از این مهارت ها، مهارت هایی هستند كه هم در محیط كار و هم در زندگی روزمره و خانوادگی لازمند. به عنوان مثال می توان از مهارت حل مشكل، مهارت تحلیل و روابط عمومی نام برد. بنابراین از نظام آموزشی انتظار می رود حداقلی از مهارت هایی كه مردم به آنها نیاز دارند را درمحتوی دروس بگنجاند. وبا گنجاندن بعضی عناوین مانند کارآفرینی یا تغییر نام وعنوان بعضی ازدروس مانند درس هنر و نقاشی به پرورش خلا قیت و نوآوری ، زمینه حرکت به این سمت رافراهم نمایند.
ت) سیستم ارزشیابی :
در سالهاي اخير نظام هاي آموزش دستخوش تغيير و تحولات زيادي شده اند و تغيير در يك قسمت ،قسمت هاي ديگر مثل ارزشيابي را نيز متحول ساخته است ، اين تغيير و تحولات نتيجه طرح و انديشه هاي تازه و نويي است كه اصطلاحا آنرا خلاقيت و نو آوري مي نامند، در دنياي امروز نيازمند سيستم هاي از سنجش و ارزشيابي هستيم كه به هر دانش آموز به ديده حرمت نگاه كند، موهبتهاي طبيعي و انساني اورا بيشتر از آزمونهاي سنتي نشان دهد،بازخوردي مثبت و تكاليفي رشد دهنده به او ارائه كندو باور داشته باشد كه هر دانش آموز قابليت رشد و پيشرفت مداوم را دارد.[13]
اين رويكرد شايستگي فرد را رشد مي دهد و اعتماد به نفس اورا افزايش مي دهد و دانش آموز ياد مي گيرد كه چگونه از آموخته ها در وضعيت دشوار و نا آشنا استفاده نماید كه خود باعث افزايش خلاقيت ، ابتكار و نو آوري فرد مي شود و اين هدف مهم آموزش و پرورش است. به دليل نقايص و كاستي هاي نظام ارزشيابي سنتي و رايج و نارضايتي از نظام ارزشيابي موجود و با توجه به موضوع خلاقيت و نو آوري در ارزشيابي پيشرفت تحصيلي ، براين اساس برنامه ريزان و متصديان امر آموزش برآن شدند تا اصلاحاتي بنيادي در حوزه ي ارزشيابي آموزشي بوجود آورند كه طرح دو نوبتي كردن امتحانات ، برجسته كردن نقش ارزشيابي مستمر، و بالاخره طرح ارزشيابي توصيفي ويژه ي پايه هاي اول ، دوم و سوم ابتدايي را مي توان از جمله نوآوري هاي نظام ارزشيابي آموزشي بر شمرد. اما بر ای تطبیق آموزش خلاقیت باارزشیابی راه درازی درپیش است .چنان چه بخواهیم خلا قیت را در دانش آموزان پرورش دهیم، باید برای پی بردن به میزان موفقیت خود و اصلا ح برنامه، از کار خود و نتایج آن ارزشیابی به عمل آوریم. در نتیجه ارزشیابی ها نیز باید بتوانند تا حدود زیادی رشد و خلا قیت در دانش آموزان را بسنجند; یعنی به جای استفاده از پرسش های تستی و تک جوابی، بیشتر از پرسش های واگرا و سوالا تی که به تفکر و ارائه نظر و عقیده دانش آموز نیاز دارند، استفاده شود.
مشكلاتي از قبيل تاكيد زياد بر نمره بعنوان ملاك خوب بودن ، تاكيد بيش از حد بر هوش و حافظه فرا گيران درارزشیابی، مقاومت در پذيرش ايده هاي جديد، به روز نبودن اهداف و محتواي كتاب هاي درسي ، عدم آگاهي و شناخت معلمان از اطلاعات و دانش روز و . . . همه از مسائل مبتلا به نظام آموزشي امروز است . اين مسائل يكي ازانگيزه ها وعوامل سوق دهنده ي جدي دست اندركاران آموزشي كشورمان است كه به آموزش و يادگيري علمي ، خلاق ، كاربردي ، مساله محور ، نو آور و مشگل گشا بينديشد.و بدنبال فلسفه آموزش و روش هاي آموزشي باشندكه به نحوه و چگونگي انديشيدن ، حل مساله ، فرآيندهاي فكري ، تفكر نقاد ، خلاقانه و... مي پردازند.به همين منظور از دودهه اخیر سعي در ابداع و ارائه نظام هاي نوين سنجش و ارزشیابی تحصيلي و روشهاي نو براي اندازه گيري عملكرد فراگيران و سنجش فرآيندهاي فكري و مهارتهاي حل مساله ، تفكر انتقادي و... شده است . ازجمله اين روشها مي توان به موارد زير اشاره كرد : ارزشيابي توصيفي - ارزشيابي پرونده اي – ارزشيابي پروژه اي – ارزشيابي از طريق آزمون هاي عملكردي .
بر طبق تجربيات بدست آمده به نظرميرسد كه اگر در كلاس درس دانشآموز، محور فعاليتها باشد و در فرآيند يادگيري مشاركت فعال داشته و با انگيزه دروني در فعاليتها شركت نموده و خود ارزياب باشد در رفع مشكل درسي همكلاسيهايش تلاش كند آموزش، هدفمند شده و يادگيري عمقي ميگردد در اين صورت معلم نقش تسهيل كننده، سوق دهنده، ارائه دهنده مسايل جديد را ايفا ميكند. معلم بايد يادگيري را با پژوهش و تحقيق همراه نموده و يادگيري را گروهي كرده بين خود و فراگير رابطه مثبت و سازنده ايجاد كند تا بتواند آموختههاي فراگيران را كاربردي نمايد. در اين نوع آموزش ارزشيابي جنبه مقايسهاي نداشته و يادگيري از سطح دانش به كاربرد ارتقا يافته به تواناييهاي فردي توجه شده، نقاط قوت و ضعف مشخص و كاربرد آموختهها و مهارتها را در زندگي تقويت ميكند.
ث) تحول در آموزش وپرورش بااحیای حس کنجکاوی وپرسشگری :
نوع خلقت آدمي به گونه اي است که او پرسشگر به دنيا مي آيد .اوج پرسشگري و خلاقيت در ابتداي زندگي انسان شکل مي گيرد .کودکان با رفتارهاي خود ، هميشه انسان را مبهوت مي کنند؛ چشماني که دائم در حال جست و جو است و گويش هايي که منتظر کوچکترين تحريک براي پيدا کردن منبع صدا ، و اندامي که با خستگي ناپذيري به هر گوشه اي سرک مي کشد .يک کودک دو يا سه ساله در طول روز از يک ورزشکار حرفه اي بيشتر حرکت و بيش از يک نوار ضبط صوت صحبت مي کند . گاهي آنقدر انرژي دارد که براحتي به خواب نمي رود.انسان با روحيه خلاقي پا به دنيا مي گذارد و تنها اين بزرگسالان هستند که به واسطه جهل ،اين روحيه را نابود مي کنند.
در کشورهاي جهان سوم ، انسان ها بيشتر دوست دارند که از کودکان ، انسان هايي مطيع و حرف گوش کن پديد آورند و براي رسيدن به اين هدف ، نخستين اقدام ، قرباني کردن روح خلاقيت در وجود کودکان است و در همين مرحله مهم زندگي است که انسان شانس تبديل شدن به يک انسان خلاق را براي هميشه از دست مي دهد ، زيرا انسان تنها از طريق پرسشگري است که مي تواند راه خود را براي رسيدن به تکامل بيابد . ذهن کودکان تروتازه و شاداب است. آنها جسور هستند و احساساتشان از طریق فشار های اجتماعی سرکوب نشده است. به جهان با شگفتی می نگرند و مانند بزرگترها پاکی و معصومیت خود را از دست نداده اند. کودکان براي نخستين بار اثبات مي کنند که انسان ها براي زندگي کردن و شناخت دنياي اطراف خود چقدر در جهل بسر مي برند و ترس از آشکار شدن از اين حقيقت ،فريادهاي بلندي را سبب مي شود و باعث مي شود سوالات مکرر و فراوان کودکان که با چراهاي فراوان آغاز شود ، در مدت زمان کوتاهي بدون شنيدن پاسخ درست در نطفه خفه شود و کودکان آرام آرام تبديل به موجودي مطيع وبدون هدف مي شوند که تنها در بزرگسالي در آرزوي آن بسر مي برند که کسي دست آنان را بگيرد و به سر منزل مقصود برساند.
اگر کسي بخواهد به روح خلاقيت دست يابد ، تنها کافي است از نزديک نظاره گر رفتار يک کودک چند ساله باشد و حتي روزها لحظاتي هر چند کوتاه با او هم بازي شود ، در اين مرحله انسان مي تواند خلاقيت را با تمام وجود احساس کند.او مشاهده خواهد کرد که يک کودک صد بار هم که به زمين مي خورد ، برمي خيزد و در انجام کارها به قدري پشتکار دارد که هر انسان بزرگسالي را کلافه مي کند در اين دنيا آنها بزرگترين آموزگاران آموزش دهنده خلاقيت هستند.
دکتر جرج ميدل ، برنده جايزه نوبل بيان مي کند : آموزشهاي فعلي باعث مي شود فرصتهاي آموزشي براي کودکان از دست برود ، زيرا قدرت آموختن کودک مهم شمرده نمي شود و آموزش درستي به کودکاني که به آموزش عشق مي ورزند داده نمي شود.
آلبرت انيشتين در خاطرات خود بيان مي کند : ” نظريه نسبيت نمي توانسته در دوران بزرگسالي من شکل گرفته باشد ،زيرا آدمي در يزرگسالي فرصتي براي انديشيدن به فضا و زمان ندارد.اينها چيزهايي است که وقتي کودک بودم به آنها فکر کرده ام .“
” اريک اريکسون “، روانشناس بزرگ ،از استادي در وجود آدمي نام مي برد که او را کودک فاتح مي خواند و” اريک برن “ از موجودي درون انسان نام مي برد که به آن پروفسور کوچولو مي گويد. در همان دوران کودکي ،پروفسور کوچولو به جست و جوگري مشغول است و در اين زمان تنها بايد شرايطي را براي کودکان به گونه يي برنامه ريزي کرد که اين پروفسور کوچولو تخريب نشود و همين دانشمند وجود آدمي است که مي تواند زمينه ساز تبديل يک کودک به دانشمندي عالي قدر و انساني متکامل شود .
با طرح يك سؤال، راهى به سوى پاسخ هاى خلاق گشوده مى شود. با مشاهده مستقيم معلمان باتجربه و نيز كودكان تيزهوش، درمی یابیم كه آنان اطلاعات اندكى در اختيار دانش آموزان خود مى گذارند. اين دسته ازمعلمان بيش تر وقت خود را صرف سؤال و پرسش از دانش آموزان مى كنند تا درس دادن و معمولاً از پاسخ به پرسش هاى دانش آموزان اجتناب مى كنند و با شگردى خاص، پرسش آنان را به خودشان بازمى گردانند و در اين خصوص نظر خود آنان را جويا مى شوند. اين گونه معلمان، اغلب عادت دارند بازخوردهاى بدون داورى در اختيار دانش آموزان خود قرار دهند. با پرسش هاى هرچند غيرمتعارف دانش آموزان، بايد برخوردى دقيق و حساب شده داشت; اگر دانش آموزى ايده غيرممكنى را بيان كرد، به جاى واقع گرايى بايد در اين تخيل دانش آموز وارد شد. پاسخ هاى آنان را مى پذيرند و به آن تمايل نشان مى دهند. در عين حال، تلاش مى كنند درباره اين پاسخ ها داورى نكنند. بى ترديد، نتيجه اين نوع رفتار با دانش آموزان اين است كه آنان مى كوشند تا خود را همواره ارزيابى كنند.
نوع پرسش هاى اين معلمان باتجربه ، اغلب واگرا (چه اتفاق خواهد افتاد اگر...؟) است. آنان اغلب از دانش آموزان مى پرسند: «چه چيز شما را وادار به چنين انديشه اى كرد؟» نوع پرسش ها، بايد به گونه اى عام باشد تا دانش آموزان بتوانند پيرامون آن قلم زنى كنند. مثلاً از دانش آموزان سؤال شود كه «آسمان را توصيف كنيد.» اين جاست كه دانش آموزان تلاش مى كنند تا احساسات شخصى و تجربيات خود را بيان كنند.در پرتو پرسش از دانش آموزان است كه يك معلم مى تواند خلاقيت آنان را آزمايش كند. شگرد خاص طرح سؤال وسيله اى است كه استعداد خلاق كودكان را بارور مى سازد. قوه تخيل آن هارابکار می اندازد حواس دیگر ان درطرح پرسش های خلاق بکارگرفته می شود براى كودكان بهتر است سؤالاتى طرح شود كه به پاسخ هاى متفاوتى نياز داشته باشد، تا آنان براى پاسخ گويى از مهارت هاى تفكر خلاق خود كمك بگيرند. سؤالاتي پرسیده شود که با چرا و چگونه آغاز مي شوند، نه کجا و چه کسي و چه وقت. سؤال هايي طرح شود که داراي جواب هاي متعدد باشند. سؤال هايي که تنها يک جواب دارند منجر به تفکر همگرا مي شوند، سؤال هايي که جواب هاي متعددي را در يادگيرنده بر مي انگيزانند. شوق تفکر واگرا و آفرينندگي است.
ج ) عادت های تلقین شده :
برخى از موانع خلاقيت و مشكلات آن از عادت های خود فرد ناشى مى شود که به مرور زمان به اوتلقین شده است مواردی همچون: ترس از انتقاد و شكست، عدم اعتماد به نفس؛ تمایل به هم رنگی با جماعت عدم تمرکز ذهنی. دلسرد شدن، خرافات، پيروى افراطى از ديگران، تفكرات منفى و عدم انعطاف پذيرى ،دورى از موقعيت هاى مبهم.به مرورزمان کسب نموده که بروز خلاقیت درگرو پیروزی بر موانع فوق و شکستن عادتها و سنتهای دست و پاگیر است. راجرفون اوخ در کتاب تلنگری بر ذهن این مـــوانع را به قفلهای ذهنی تعبیر می کند، که ذهن افراد توسط این قفلها محدود شده و حرکت آنها به سمت خلاقیت غیرممکن می گردد.
برای درک بهتر موضوع حالتی را درنظر بگیرید که معلمی با گذاشتن نقطه بر روی تخته سیاه نظر دانش آموزان دبیرستانی و بچه های کودکستانی را جویا می شود و جواب هر کدام به این ترتیب بوده که بچه های دبیرستانی به اتفاق، آن را نقطه عنوان می کنند، حال اینکه بچه های کودکستانی هرکدام تعبیری از آن می کنند که یکی ماسه، دیگری چشم جغد، ستاره، حشره مرده، و... را عنوان می کنند. «نیل پوستمن» این حالت را به این صورت بیان می کند که متاسفانه کودکان ما با علامت سوال وارد مدرســـــه می شوند و به شکل نقطه از آن خارج می شوند.
نتایج وپیشنهادات :
تحول ونوآوری نیاز مبرم همه ی سازمان ها ازجمله آموزش وپرورش است . آموزش وپرورش بدلیل نقش بی بدیلش دربسترسازی برای توسعه همه جانبه ازاهمیت بیشتری برخورداراست .تحول درآموزش وپرورش مستلزم تغییر درنگرش ها ، روش ها ونقش هاست که جایگاه خلاقیت دراین تحول بسیار برجسته وممتاز است .چراکه یکی ازشاهراه های رسیدن به اهداف تحول ، گذر ازمسیر خلاقیت است .خلاقیت خود سبب تحول می گردد وتحول نیز به خلاقیت منجر می شود. باتغییر درفرایندها وروش های سنتی به روش های نوین وکارآمد، مسیر پر ورش خلاقیت هموارمی گردد. امروزه حرکت کند ولاک پشتی آموزش وپرورش درمقایسه بارشد سریع تکنولوژی واطلاعات، نگرانی هایی رابرای آینده آموزش وپرورش ایجادکرده است که علت اصلی آن موانعی است که بعنوان چالش فراروی نظام آموزشی ما قدعلم کرده است وچرخ های تحول رادراین سیستم کند نموده است آن موانع عبارتند از نیروی انسانی ناکارآمد ، روش های سنتی تدریس ، عادت های نادرست تلقین شده ، سیستم ارزشیابی مبتنی بردانش ، سرکوبی حس کنجکاوی وپرسشگری ومحتوی کتب درسی.
لذا تصمیم سازان وبرنامه ریزان عرصه تحول درآموزش وپرورش ناگزیرند که برای هرکدام ازاین موانع برنامه ای مدون وجامع رادرنظر بگیرند تاضمن موفقیت درایجادتحول ، کمکی هم به پرورش خلاقیت ونوآوری کرده باشند براساس مواردفوق راهکارهایی به شرح زیر ارایه می گردد که توجه به آن هاسبب تسریع درروند تحول ورسیدن به اهداف آن می گردد.
1- با توجه به این که رشد خلا قیت و شکل گیری آن از دوران کودکی و در خانواده ها صورت می پذیرد، ضروری است از طریق رسانه های جمعی، مانند رادیو و تلویزیون و روزنامه ها، درباره اهمیت خلا قیت و چگونگی کمک به رشد آن، اطلا عات زیادی در اختیار عموم به خصوص خانواده ها قرار گیرد.
2- اقدام به انجام تحول درآموزش وپرورش بامحوریت خلاقیت ونوآوری.
3- تاکید برآموزش ورشد تفکر واگرا بجای تفکر همگرا در نظام آموزشی که زمینه پرورش خلاقیت رافراهم می آورد .
4- تغییر درنگرش ودانش نیروی انسانی موجود درآموزش وپرورش بامحوریت نوگرایی ونواندیشی وایجادانگیزه درآن ها ازطریق آموزش های کاربردی لازم واهرم های تشویقی وانگیزشی .
5- ایجادبستر مناسب برای استفاده از روش هاي فعال تدريس بمنظور بهبود کيفيت آموزش و يادگيري ، وبیدارکردن و به حرکت وا داشتن استعدادهاي خلاقانه دانش آموزان . چراکه درتحول نظام آموزشی آن نوع از آموزش و يادگيري مدنظر است که منجر به خلاقيت و نوآوري شود لذاباید درطراحی آموزشی وفرایند یاددهی –یادگیری از روش تدریسی استفاده شود که موجب بالا بردن سطح آفرينندگي دانش آموزان شود.
6- از نظام آموزشی انتظار می رود حداقلی از مهارت هایی كه مردم به آنها نیاز دارند درمحتوی دروس بگنجاند. وبا گنجاندن بعضی عناوین مانند کارآفرینی یا تغییر نام وعنوان بعضی ازدروس مانند درس هنر و نقاشی به پرورش خلا قیت و نوآوری ، حرکت به سمت تحول را شتاب بیشتری ببخشد.
7- تغییراتی در کتاب های درسی صورت پذیرد. مطالب درسی در کتاب ها به طریقی ارائه شوند که زمینه را برای پژوهش ، تحقيق ، فعالیت ، يادگيري گروهي وبحث و گفت و گوی دانش آموزان فراهم سازد وکلاس بجای معلم محوری به شیوه ی دانش آموزمحوری اداره گردد.
8- ابداع و ارائه نظام هاي نوين سنجش و ارزشیابی تحصيلي و روشهاي نو براي اندازه گيري عملكرد فراگيران و سنجش فرآيندهاي فكري و مهارتهاي حل مساله ، تفكر انتقادي و... بااستفاده از روشها یي مانند : ارزشيابي توصيفي - ارزشيابي پرونده اي – ارزشيابي پروژه اي – ارزشيابي از طريق آزمون هاي عملكردي.
9- احیاء وتقویت حس پرسشگری بااستفاده ازپرسش های واگرا که استعداد خلاق دانش آموزان را بارور سازدو قوه تخيل آن هارابکار اندازد.
10- تصحیح عادت های نادرست و سنتهای دست و پاگیر تلقین شده به دانش آموزان که بعنوان قفلهای ذهنی ، ذهن دانش آموزان رامحدود ساخته و حرکت به سمت خلاقیت رابرای آن ها غیرممکن می سازد.
منابع :
1- ساموئل بال، انگيزش در آموزش و پرورش، ترجمه على اصغر مسدد، شيراز، انتشارات دانشگاه شيراز، 1373.
2- سليماني ،افشين « کلاس خلاقيت » انتشارات انجمن اولياء و مربيان . چاپ اول. 1381.
3- سندانی ، دیبا . فرایند خلاقیت درآموزش . روزنامه صبح ایران . پنجشنبه . 16/9/85 .
4- شریعتمداری،علی،اصول وفلسفه آموزش وپرورش،تهران،سپهر،چاپ چهارم،1371.
5- فخارزواره ، زهرا. نقش آموزش و پرورش در خلاقيت و نوآورى و شکوفايي . روزنامه رسالت. 23/3/ 87 .
www.golestanier.ir.
www.kayhannews.ir.
www.mashhadteam.ir.
www.edunews.ir.
parsiblog.irwww.amozeshenovin.
.www.merajschool.ir
[4] دست يافتن به رهيافت هاي جديد براي مسائل
[7] ماهنامه پرسمان دانشجويي- شماره74
07 : 30 : 09
خوش آمديد ميهمان
بازديد امروز : 11 نفر
